श्रीमद्भगवद्गीता · अध्याय 1

Gita chapter 1: Arjuna's Despairगीता अध्याय 1: अर्जुन का विषाद

All 47 verses of chapter 1, each with Sanskrit, pronunciation and a simple meaning.

अध्याय 1 के सभी 47 श्लोक, हर एक संस्कृत, उच्चारण और सरल अर्थ के साथ।

1

Chapter 1 · 47 versesअध्याय 1 · 47 श्लोक

Arjuna's Despairअर्जुन का विषाद

Every verse of chapter 1, अर्जुनविषादयोगः, with the Sanskrit, its pronunciation and a simple meaning in English and Hindi. Verses marked with a link are explained in depth on the main Gita page.

Verses 32–46 are Arjuna's arguments, spoken in grief and confusion: his fears about killing family, the collapse of family traditions and the social order. They are not Krishna's teaching. Krishna answers them from chapter 2 onward, and commentators read these verses as a picture of a mind overwhelmed by attachment.

अध्याय 1, अर्जुनविषादयोगः, का हर श्लोक: संस्कृत, उच्चारण और अंग्रेज़ी व हिन्दी में सरल अर्थ। जिन श्लोकों के साथ लिंक है, उनकी विस्तृत व्याख्या मुख्य गीता पृष्ठ पर है।

श्लोक 32–46 अर्जुन के तर्क हैं, जो शोक और भ्रम में कहे गए: परिवार को मारने, कुल-परम्पराओं और सामाजिक व्यवस्था के बिखरने का भय। ये श्रीकृष्ण का उपदेश नहीं हैं। श्रीकृष्ण अध्याय 2 से इनका उत्तर देते हैं, और टीकाकार इन श्लोकों को मोह से घिरे मन का चित्र मानते हैं।

Chapter summaryअध्याय का सारChapter 2 →अध्याय 2 →

1.1 · Dhritarashtra1.1 · धृतराष्ट्र

Gita 1.1गीता 1.1

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥

dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ | māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya ||

Translationअनुवाद

Dhritarashtra said: Sanjaya, on the holy field of Kurukshetra, gathered and eager to fight, what did my sons and the sons of Pandu do?

Read the full explanation →

धृतराष्ट्र बोले: हे संजय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्र में युद्ध की इच्छा से इकट्ठे हुए मेरे पुत्रों और पाण्डु के पुत्रों ने क्या किया?

पूरी व्याख्या पढ़ें →

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.2 · Sanjaya1.2 · संजय

Gita 1.2गीता 1.2

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥

dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā | ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt ||

Translationअनुवाद

Sanjaya said: Seeing the Pandava army drawn up for battle, King Duryodhana went to his teacher Drona and said:

संजय बोले: पाण्डवों की सेना को व्यूह में खड़ी देखकर राजा दुर्योधन अपने आचार्य द्रोण के पास जाकर यह बोले:

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.3 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.3 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.3गीता 1.3

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||

Translationअनुवाद

Teacher, look at this mighty army of the sons of Pandu, arranged by the son of Drupada, your own clever student.

हे आचार्य! पाण्डु-पुत्रों की इस विशाल सेना को देखिए, जिसे आपके ही बुद्धिमान शिष्य, द्रुपद-पुत्र ने व्यूह में सजाया है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.4 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.4 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.4गीता 1.4

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ||

Translationअनुवाद

Here are heroes and great archers, equal in battle to Bhima and Arjuna: Yuyudhana, Virata and the great chariot-warrior Drupada;

इसमें भीम और अर्जुन के समान युद्ध करने वाले बड़े-बड़े धनुर्धर वीर हैं: युयुधान, विराट और महारथी द्रुपद;

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.5 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.5 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.5गीता 1.5

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān | purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ ||

Translationअनुवाद

Dhrishtaketu, Chekitana and the brave king of Kashi; Purujit, Kuntibhoja and Shaibya, the best of men;

धृष्टकेतु, चेकितान और पराक्रमी काशीराज; पुरुजित्, कुन्तिभोज और नरश्रेष्ठ शैब्य;

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.6 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.6 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.6गीता 1.6

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥

yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān | saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ ||

Translationअनुवाद

mighty Yudhamanyu and brave Uttamaujas, the son of Subhadra, and the sons of Draupadi, all of them great chariot-warriors.

पराक्रमी युधामन्यु, वीर उत्तमौजा, सुभद्रा-पुत्र अभिमन्यु और द्रौपदी के पुत्र, ये सभी महारथी हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.7 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.7 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.7गीता 1.7

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama | nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te ||

Translationअनुवाद

And now, best of brahmins, know the leaders of our own army. I name them for you.

हे द्विजश्रेष्ठ! अब हमारी सेना के प्रमुख नायकों को भी जान लीजिए; आपकी जानकारी के लिए मैं उनके नाम बताता हूँ।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.8 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.8 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.8गीता 1.8

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥

bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ | aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca ||

Translationअनुवाद

Yourself, Bhishma, Karna and Kripa, ever victorious in battle; Ashvatthama, Vikarna and the son of Somadatta.

आप स्वयं, भीष्म, कर्ण और युद्ध में विजयी कृपाचार्य; अश्वत्थामा, विकर्ण और सोमदत्त का पुत्र।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.9 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.9 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.9गीता 1.9

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ | nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||

Translationअनुवाद

And many other heroes, ready to give their lives for me, armed with many weapons and all skilled in war.

और भी बहुत से वीर हैं जो मेरे लिए प्राण देने को तैयार हैं, अनेक शस्त्रों से सज्जित और युद्ध में निपुण।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.10 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.10 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.10गीता 1.10

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||

Translationअनुवाद

Our army, guarded by Bhishma, seems beyond measure, while theirs, guarded by Bhima, is limited. (Some commentators read it the other way round: ours is not enough, theirs is enough.)

भीष्म द्वारा रक्षित हमारी सेना अपार लगती है, जबकि भीम द्वारा रक्षित उनकी सेना सीमित है। (कुछ टीकाकार इसका उलटा अर्थ करते हैं: हमारी सेना अपर्याप्त है, उनकी पर्याप्त।)

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.11 · Duryodhana (told by Sanjaya)1.11 · दुर्योधन (संजय द्वारा वर्णित)

Gita 1.11गीता 1.11

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ | bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||

Translationअनुवाद

So all of you, standing firm at your posts in every formation, must protect Bhishma above all.

इसलिए आप सब अपने-अपने मोर्चे पर डटे रहकर हर प्रकार से भीष्म की ही रक्षा करें।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.12 · Sanjaya1.12 · संजय

Gita 1.12गीता 1.12

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥

tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||

Translationअनुवाद

To cheer Duryodhana, the mighty grandsire Bhishma, eldest of the Kurus, roared like a lion and blew his conch loudly.

दुर्योधन को प्रसन्न करने के लिए कुरुवंश के वृद्ध, प्रतापी पितामह भीष्म ने सिंह की तरह गरजकर ज़ोर से शंख बजाया।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.13 · Sanjaya1.13 · संजय

Gita 1.13गीता 1.13

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ | sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||

Translationअनुवाद

Then conches, kettledrums, tabors, drums and horns all sounded at once, and the noise was tremendous.

फिर शंख, नगाड़े, ढोल, मृदंग और नरसिंघे एक साथ बज उठे, और बड़ा भयंकर शब्द हुआ।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.14 · Sanjaya1.14 · संजय

Gita 1.14गीता 1.14

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||

Translationअनुवाद

Then Krishna and Arjuna, seated in their great chariot yoked to white horses, blew their divine conches.

तब सफ़ेद घोड़ों वाले विशाल रथ पर बैठे श्रीकृष्ण और अर्जुन ने अपने दिव्य शंख बजाए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.15 · Sanjaya1.15 · संजय

Gita 1.15गीता 1.15

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ | pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||

Translationअनुवाद

Krishna blew Panchajanya, Arjuna blew Devadatta, and Bhima of fearsome deeds blew his great conch Paundra.

श्रीकृष्ण ने पांचजन्य, अर्जुन ने देवदत्त, और भयंकर कर्म करने वाले भीम ने पौण्ड्र नामक महाशंख बजाया।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.16 · Sanjaya1.16 · संजय

Gita 1.16गीता 1.16

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ||

Translationअनुवाद

King Yudhishthira, son of Kunti, blew Anantavijaya; Nakula and Sahadeva blew Sughosha and Manipushpaka.

कुन्ती-पुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्तविजय, और नकुल-सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.17 · Sanjaya1.17 · संजय

Gita 1.17गीता 1.17

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ | dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ||

Translationअनुवाद

The king of Kashi, a fine archer, the great chariot-warrior Shikhandi, Dhrishtadyumna, Virata and the unconquered Satyaki,

श्रेष्ठ धनुर्धर काशीराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, विराट और अजेय सात्यकि,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.18 · Sanjaya1.18 · संजय

Gita 1.18गीता 1.18

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥

drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate | saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak ||

Translationअनुवाद

Drupada, the sons of Draupadi, and the strong-armed son of Subhadra, all blew their own conches, O king.

द्रुपद, द्रौपदी के पुत्र और महाबाहु सुभद्रा-पुत्र, सबने हे राजन्! अपने-अपने शंख बजाए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.19 · Sanjaya1.19 · संजय

Gita 1.19गीता 1.19

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan ||

Translationअनुवाद

That tremendous sound, echoing through sky and earth, shook the hearts of Dhritarashtra's sons.

आकाश और पृथ्वी को गुँजाते हुए उस भयंकर नाद ने धृतराष्ट्र के पुत्रों के हृदय दहला दिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.20 · Sanjaya1.20 · संजय

Gita 1.20गीता 1.20

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥

atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ | pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||

Translationअनुवाद

Then, as the weapons were about to clash, Arjuna, whose flag bore Hanuman, looked at Dhritarashtra's sons standing ready and raised his bow,

तब शस्त्र चलने ही वाले थे कि हनुमान-ध्वज वाले अर्जुन ने धृतराष्ट्र-पुत्रों को खड़े देखकर धनुष उठाया,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.21 · Arjuna1.21 · अर्जुन

Gita 1.21गीता 1.21

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate | senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta ||

Translationअनुवाद

and said to Krishna: "Achyuta, place my chariot between the two armies,

और श्रीकृष्ण से कहा: "हे अच्युत! मेरे रथ को दोनों सेनाओं के बीच खड़ा कीजिए,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.22 · Arjuna1.22 · अर्जुन

Gita 1.22गीता 1.22

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥

yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān | kairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame ||

Translationअनुवाद

so that I may see those standing here eager to fight, with whom I must fight in this battle.

ताकि मैं देख सकूँ कि युद्ध की इच्छा से यहाँ कौन खड़े हैं, और इस युद्ध में मुझे किन-किन से लड़ना है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.23 · Arjuna1.23 · अर्जुन

Gita 1.23गीता 1.23

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ | dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ ||

Translationअनुवाद

I want to see who has gathered here ready to fight, wanting to please the wicked-minded son of Dhritarashtra."

मैं देखना चाहता हूँ कि दुर्बुद्धि दुर्योधन का प्रिय करने की इच्छा से कौन-कौन युद्ध करने आए हैं।"

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.24 · Sanjaya1.24 · संजय

Gita 1.24गीता 1.24

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥

evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ||

Translationअनुवाद

Sanjaya said: Asked this by Arjuna, Krishna drove the finest of chariots and stopped it between the two armies,

संजय बोले: अर्जुन के ऐसा कहने पर श्रीकृष्ण ने उस उत्तम रथ को दोनों सेनाओं के बीच ले जाकर खड़ा किया,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.25 · Sanjaya1.25 · संजय

Gita 1.25गीता 1.25

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti ||

Translationअनुवाद

in front of Bhishma, Drona and all the kings, and said: "Arjuna, look at these Kurus gathered here."

भीष्म, द्रोण और सब राजाओं के सामने, और कहा: "हे पार्थ! यहाँ इकट्ठे हुए इन कौरवों को देखो।"

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.26 · Sanjaya1.26 · संजय

Gita 1.26गीता 1.26

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ॥

tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṛ़natha pitāmahān | ācāryānmātulānbhrātṛ़nputrānpautrānsakhīṃstathā ||

Translationअनुवाद

There Arjuna saw, standing in both armies, fathers and grandfathers, teachers, uncles, brothers, sons, grandsons and friends,

वहाँ अर्जुन ने दोनों सेनाओं में खड़े पिता समान बुज़ुर्गों, पितामहों, गुरुओं, मामाओं, भाइयों, पुत्रों, पौत्रों और मित्रों को देखा,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.27 · Sanjaya1.27 · संजय

Gita 1.27गीता 1.27

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥

śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi | tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ||

Translationअनुवाद

fathers-in-law and well-wishers. Seeing all these relatives standing there,

ससुरों और शुभचिन्तकों को भी। इन सब सम्बन्धियों को खड़ा देखकर,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.28 · Arjuna1.28 · अर्जुन

Gita 1.28गीता 1.28

कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥

kṛpayā parayā''viṣṭo viṣīdannidamabravīt | dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||

Translationअनुवाद

Arjuna was filled with deep pity and said sadly: "Krishna, seeing my own people standing here eager to fight,

अर्जुन गहरी करुणा से भर गए और दुःखी होकर बोले: "हे कृष्ण! युद्ध के इच्छुक अपने ही लोगों को सामने देखकर,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.29 · Arjuna1.29 · अर्जुन

Gita 1.29गीता 1.29

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati | vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate ||

Translationअनुवाद

my limbs give way, my mouth is dry, my body trembles and my hair stands on end.

मेरे अंग शिथिल हो रहे हैं, मुँह सूख रहा है, शरीर काँप रहा है और रोंगटे खड़े हो रहे हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.30 · Arjuna1.30 · अर्जुन

Gita 1.30गीता 1.30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate | na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ||

Translationअनुवाद

My bow Gandiva slips from my hand, my skin burns, I cannot stand steady, and my mind is spinning.

गाण्डीव हाथ से छूट रहा है, त्वचा जल रही है, मैं खड़ा नहीं रह पा रहा, और मेरा मन चकरा रहा है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.31 · Arjuna1.31 · अर्जुन

Gita 1.31गीता 1.31

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava | na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave ||

Translationअनुवाद

I see bad omens, Keshava, and I see no good in killing my own people in battle.

हे केशव! मुझे अपशकुन दिख रहे हैं, और युद्ध में अपने ही लोगों को मारने में मुझे कोई भलाई नहीं दिखती।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.32 · Arjuna1.32 · अर्जुन

Gita 1.32गीता 1.32

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca | kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā ||

Translationअनुवाद

Krishna, I do not want victory, or a kingdom, or pleasures. What use is a kingdom to us, Govinda, or enjoyment, or even life,

हे कृष्ण! मैं न विजय चाहता हूँ, न राज्य, न सुख। हे गोविन्द! हमें ऐसे राज्य, भोग या जीवन से भी क्या लाभ,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.33 · Arjuna1.33 · अर्जुन

Gita 1.33गीता 1.33

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥

yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca | ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca ||

Translationअनुवाद

when the very people for whom we want a kingdom and pleasures stand here in battle, ready to give up their lives and wealth?

जब वही लोग, जिनके लिए हम राज्य और सुख चाहते हैं, प्राण और धन की आशा छोड़कर युद्ध में खड़े हैं?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.34 · Arjuna1.34 · अर्जुन

Gita 1.34गीता 1.34

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ | mātulāḥ ścaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā ||

Translationअनुवाद

Teachers, fathers, sons, grandfathers, uncles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law and other relatives.

गुरु, पिता, पुत्र, पितामह, मामा, ससुर, पौत्र, साले और अन्य सम्बन्धी।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.35 · Arjuna1.35 · अर्जुन

Gita 1.35गीता 1.35

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥

etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana | api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte ||

Translationअनुवाद

I do not want to kill them, Madhusudana, even if they kill me, not even to rule the three worlds, let alone this earth.

हे मधुसूदन! वे मुझे मार भी दें, तब भी मैं उन्हें मारना नहीं चाहता, तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, फिर पृथ्वी की तो बात ही क्या।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.36 · Arjuna1.36 · अर्जुन

Gita 1.36गीता 1.36

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana | pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ ||

Translationअनुवाद

What happiness could we have from killing the sons of Dhritarashtra, Janardana? Only sin would come to us from killing these attackers.

हे जनार्दन! धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर हमें क्या सुख मिलेगा? इन आततायियों को मारकर हमें पाप ही लगेगा।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.37 · Arjuna1.37 · अर्जुन

Gita 1.37गीता 1.37

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥

tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān | svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ||

Translationअनुवाद

So we should not kill the sons of Dhritarashtra, our own family. How could we be happy after killing our own people, Madhava?

इसलिए अपने ही बान्धव धृतराष्ट्र-पुत्रों को मारना हमें उचित नहीं। हे माधव! अपने ही लोगों को मारकर हम कैसे सुखी होंगे?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.38 · Arjuna1.38 · अर्जुन

Gita 1.38गीता 1.38

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ | kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam ||

Translationअनुवाद

Even if they, blinded by greed, see nothing wrong in destroying a family and no sin in betraying friends,

भले ही लोभ से अन्धे हुए ये लोग कुल के नाश में दोष और मित्रों से द्रोह में पाप न देखें,

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.39 · Arjuna1.39 · अर्जुन

Gita 1.39गीता 1.39

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥

kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum | kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ||

Translationअनुवाद

why should we, who can see the wrong in destroying a family, not turn away from this sin, Janardana?

पर हे जनार्दन! हम, जो कुल-नाश का दोष देख सकते हैं, इस पाप से क्यों न बचें?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.40 · Arjuna1.40 · अर्जुन

Gita 1.40गीता 1.40

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ | dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta ||

Translationअनुवाद

When a family is destroyed, its age-old traditions are lost; and when dharma is lost, wrongdoing takes over the whole family.

कुल के नाश से उसकी सनातन परम्पराएँ नष्ट हो जाती हैं; और धर्म के नष्ट होने पर अधर्म पूरे कुल को घेर लेता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.41 · Arjuna1.41 · अर्जुन

Gita 1.41गीता 1.41

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ | strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ ||

Translationअनुवाद

When wrongdoing spreads, Krishna, the women of the family go astray, and from that comes confusion of the social order.

हे कृष्ण! अधर्म बढ़ने पर कुल की स्त्रियाँ पथभ्रष्ट हो जाती हैं, और उससे वर्णसंकर (सामाजिक व्यवस्था में गड़बड़ी) होता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.42 · Arjuna1.42 · अर्जुन

Gita 1.42गीता 1.42

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥

saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca | patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ ||

Translationअनुवाद

This confusion drags the family and its destroyers to hell, and their ancestors fall, deprived of the offerings of food and water.

यह वर्णसंकर कुल और कुल-नाशकों को नरक में ले जाता है, और पिण्ड-जल की क्रिया न मिलने से उनके पितर भी गिर जाते हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.43 · Arjuna1.43 · अर्जुन

Gita 1.43गीता 1.43

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ | utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ ||

Translationअनुवाद

Through these wrongs of the family-destroyers, the lasting duties of community and family are ruined.

कुल-नाशकों के इन दोषों से जाति और कुल के सनातन धर्म नष्ट हो जाते हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.44 · Arjuna1.44 · अर्जुन

Gita 1.44गीता 1.44

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma ||

Translationअनुवाद

We have heard, Janardana, that people whose family duties are destroyed live in hell for a long time.

हे जनार्दन! हमने सुना है कि जिनके कुल-धर्म नष्ट हो जाते हैं, वे बहुत समय तक नरक में रहते हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.45 · Arjuna1.45 · अर्जुन

Gita 1.45गीता 1.45

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥

aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam | yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ||

Translationअनुवाद

Alas! What a great sin we are set on doing, ready to kill our own people out of greed for the pleasures of a kingdom!

हाय! हम कितना बड़ा पाप करने पर तुले हैं, जो राज्य-सुख के लोभ में अपने ही लोगों को मारने को तैयार हैं!

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.46 · Arjuna1.46 · अर्जुन

Gita 1.46गीता 1.46

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥

yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet ||

Translationअनुवाद

It would be better for me if the sons of Dhritarashtra, weapons in hand, killed me in battle while I stood unarmed and did not fight back."

मेरे लिए यही अच्छा होगा कि मैं शस्त्र छोड़कर, बिना प्रतिकार किए खड़ा रहूँ और शस्त्रधारी धृतराष्ट्र-पुत्र मुझे युद्ध में मार डालें।"

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

1.47 · Sanjaya1.47 · संजय

Gita 1.47गीता 1.47

एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥

evamuktvā'rjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ ||

Translationअनुवाद

Sanjaya said: Having said this on the battlefield, Arjuna threw down his bow and arrows and sank down on the seat of the chariot, his mind overwhelmed with grief.

संजय बोले: युद्धभूमि में ऐसा कहकर, शोक से व्याकुल मन वाले अर्जुन धनुष-बाण छोड़कर रथ के पिछले भाग में बैठ गए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

Chapter summaryअध्याय का सारChapter 2 →अध्याय 2 →

Sanskrit text from a public-domain edition; transliteration generated in IAST; meanings written for this site in simple language. Please report any errors.संस्कृत पाठ सार्वजनिक संस्करण से; उच्चारण IAST में; अर्थ इस साइट के लिए सरल भाषा में लिखे गए। कोई त्रुटि दिखे तो बताएँ।