श्रीमद्भगवद्गीता · अध्याय 2

Gita chapter 2: The Yoga of Knowledgeगीता अध्याय 2: सांख्य योग

All 72 verses of chapter 2, each with Sanskrit, pronunciation and a simple meaning.

अध्याय 2 के सभी 72 श्लोक, हर एक संस्कृत, उच्चारण और सरल अर्थ के साथ।

2

Chapter 2 · 72 versesअध्याय 2 · 72 श्लोक

The Yoga of Knowledgeसांख्य योग

Every verse of chapter 2, सांख्ययोगः, with the Sanskrit, its pronunciation and a simple meaning in English and Hindi. Verses marked with a link are explained in depth on the main Gita page.

Verses 11–30 teach that the soul is eternal; 31–38 speak of Arjuna's duty as a warrior; 39–53 introduce karma yoga, acting without attachment to results; and 54–72 describe the sthitaprajna, the person of steady wisdom.

अध्याय 2, सांख्ययोगः, का हर श्लोक: संस्कृत, उच्चारण और अंग्रेज़ी व हिन्दी में सरल अर्थ। जिन श्लोकों के साथ लिंक है, उनकी विस्तृत व्याख्या मुख्य गीता पृष्ठ पर है।

श्लोक 11–30 आत्मा की अमरता सिखाते हैं; 31–38 अर्जुन के क्षत्रिय-धर्म की बात करते हैं; 39–53 कर्मयोग, यानी फल की आसक्ति छोड़कर कर्म, का परिचय देते हैं; और 54–72 स्थितप्रज्ञ, यानी स्थिर बुद्धि वाले व्यक्ति, का वर्णन करते हैं।

← Chapter 1← अध्याय 1Chapter summaryअध्याय का सारChapter 3 →अध्याय 3 →

2.1 · Sanjaya2.1 · संजय

Gita 2.1गीता 2.1

तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥

taṃ tathā kṛpayā'viṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam | viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||

Translationअनुवाद

Sanjaya said: To Arjuna, overcome with pity, his eyes full of tears and his heart heavy, Krishna spoke these words.

संजय बोले: करुणा से भरे, आँसुओं से भरी आँखों वाले और दुःखी अर्जुन से श्रीकृष्ण ने यह कहा।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.2 · Krishna2.2 · श्रीकृष्ण

Gita 2.2गीता 2.2

श्री भगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥

śrī bhagavānuvāca kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam | anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||

Translationअनुवाद

The Lord said: Where has this weakness come from at such a crucial moment, Arjuna? It does not suit a noble person, does not lead to heaven, and brings dishonour.

श्रीभगवान् बोले: हे अर्जुन! इस संकट के समय यह मोह तुम्हें कहाँ से आ गया? यह श्रेष्ठ पुरुषों को शोभा नहीं देता, न स्वर्ग देता है, न यश।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.3 · Krishna2.3 · श्रीकृष्ण

Gita 2.3गीता 2.3

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥

klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate | kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||

Translationअनुवाद

Do not give in to cowardice, Arjuna; it is not worthy of you. Shake off this small weakness of heart and stand up, conqueror of enemies.

हे पार्थ! कायरता के वश में मत हो; यह तुम्हें शोभा नहीं देती। हृदय की इस तुच्छ दुर्बलता को त्यागकर उठो, हे परन्तप!

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.4 · Arjuna2.4 · अर्जुन

Gita 2.4गीता 2.4

कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥

kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana | iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||

Translationअनुवाद

Arjuna said: How can I fight back with arrows against Bhishma and Drona, Madhusudana? They deserve my worship.

अर्जुन बोले: हे मधुसूदन! मैं युद्ध में भीष्म और द्रोण पर बाण कैसे चलाऊँ? वे तो पूजनीय हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.5 · Arjuna2.5 · अर्जुन

Gita 2.5गीता 2.5

गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥

gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke | hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||

Translationअनुवाद

It would be better to live in this world by begging than to kill these great teachers. Even if they want gain, by killing them I would enjoy only pleasures stained with blood.

इन महान गुरुओं को मारने से अच्छा है कि मैं इस संसार में भीख माँगकर जी लूँ। इन्हें मारकर तो मैं रक्त से सने भोग ही भोगूँगा।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.6 · Arjuna2.6 · अर्जुन

Gita 2.6गीता 2.6

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥

na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ | yāneva hatvā na jijīviṣāma ste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||

Translationअनुवाद

We do not even know which is better: that we defeat them or that they defeat us. The sons of Dhritarashtra stand before us, and after killing them we would not even want to live.

हम यह भी नहीं जानते कि क्या अच्छा है: हम उन्हें जीतें या वे हमें। सामने धृतराष्ट्र के पुत्र खड़े हैं, जिन्हें मारकर हम जीना भी नहीं चाहेंगे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.7 · Arjuna2.7 · अर्जुन

Gita 2.7गीता 2.7

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्िचतं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥

kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ | yacchreyaḥ syānniśicataṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||

Translationअनुवाद

My nature is overcome by weakness and pity, and my mind is confused about what is right. Tell me clearly what is best for me. I am your student; I take refuge in you; teach me.

दुर्बलता और करुणा ने मेरे स्वभाव को दबा दिया है, और धर्म के विषय में मेरा मन भ्रमित है। मुझे निश्चित रूप से बताइए कि मेरे लिए क्या श्रेयस्कर है। मैं आपका शिष्य हूँ, आपकी शरण में हूँ, मुझे उपदेश दीजिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.8 · Arjuna2.8 · अर्जुन

Gita 2.8गीता 2.8

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम्
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥

na hi prapaśyāmi mamāpanudyā dyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām | avāpya bhūmāvasapatnamṛddham rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||

Translationअनुवाद

I see nothing that could take away this grief that is drying up my senses, not even an unrivalled, rich kingdom on earth or rule over the gods.

पृथ्वी का निष्कण्टक, समृद्ध राज्य या देवताओं का आधिपत्य मिल जाए, तब भी मुझे ऐसा कुछ नहीं दिखता जो इन्द्रियों को सुखा देने वाले इस शोक को दूर कर सके।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.9 · Sanjaya2.9 · संजय

Gita 2.9गीता 2.9

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥

evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa | na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||

Translationअनुवाद

Sanjaya said: Having said this to Krishna, Arjuna declared, "Govinda, I will not fight," and fell silent.

संजय बोले: श्रीकृष्ण से ऐसा कहकर अर्जुन ने कहा, "हे गोविन्द! मैं युद्ध नहीं करूँगा", और चुप हो गए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.10 · Sanjaya2.10 · संजय

Gita 2.10गीता 2.10

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata | senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||

Translationअनुवाद

Then, between the two armies, Krishna, as if smiling, spoke these words to the grieving Arjuna.

तब दोनों सेनाओं के बीच शोक में डूबे अर्जुन से श्रीकृष्ण ने मानो मुस्कुराते हुए ये वचन कहे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.11 · Krishna2.11 · श्रीकृष्ण

Gita 2.11गीता 2.11

श्री भगवानुवाच
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥

śrī bhagavānuvāca aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase | gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||

Translationअनुवाद

The Lord said: You grieve for those who should not be grieved for, yet you speak words that sound wise. The wise grieve neither for the dead nor for the living.

श्रीभगवान् बोले: तुम उनके लिए शोक करते हो जो शोक के योग्य नहीं, और बातें ज्ञानियों जैसी करते हो। ज्ञानी न मरे हुओं के लिए शोक करते हैं, न जीवितों के लिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.12 · Krishna2.12 · श्रीकृष्ण

Gita 2.12गीता 2.12

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥

na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ | na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||

Translationअनुवाद

There was never a time when I did not exist, nor you, nor these kings; nor will any of us ever stop existing in the future.

ऐसा कोई समय नहीं था जब मैं नहीं था, या तुम नहीं थे, या ये राजा नहीं थे; और न आगे कभी ऐसा होगा कि हम न रहें।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.13 · Krishna2.13 · श्रीकृष्ण

Gita 2.13गीता 2.13

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥

dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā | tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||

Translationअनुवाद

Just as the soul in this body passes through childhood, youth and old age, so it passes on to another body. The wise are not confused by this.

जैसे इस शरीर में आत्मा बचपन, जवानी और बुढ़ापे से गुज़रती है, वैसे ही दूसरा शरीर प्राप्त करती है। धीर पुरुष इससे मोहित नहीं होता।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.14 · Krishna2.14 · श्रीकृष्ण

Gita 2.14गीता 2.14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ | āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||

Translationअनुवाद

When the senses meet their objects, they bring cold and heat, pleasure and pain. These come and go and do not last. Learn to bear them, Arjuna.

इन्द्रियों और विषयों के मेल से सर्दी-गर्मी, सुख-दुःख होते हैं। ये आते-जाते रहते हैं और स्थायी नहीं हैं। हे भारत! इन्हें सहना सीखो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.15 · Krishna2.15 · श्रीकृष्ण

Gita 2.15गीता 2.15

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha | samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||

Translationअनुवाद

The person who is not shaken by these, who stays the same in pain and pleasure and is steady, is fit for immortality.

जो व्यक्ति इनसे विचलित नहीं होता, सुख-दुःख में समान और धीर रहता है, वह अमृतत्व के योग्य होता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.16 · Krishna2.16 · श्रीकृष्ण

Gita 2.16गीता 2.16

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||

Translationअनुवाद

What is unreal never truly exists, and what is real never stops existing. Those who see the truth have understood both.

असत् का अस्तित्व नहीं है, और सत् का कभी अभाव नहीं होता। तत्त्वदर्शियों ने दोनों का सार जान लिया है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.17 · Krishna2.17 · श्रीकृष्ण

Gita 2.17गीता 2.17

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam | vināśamavyayasyāsya na kaścit kartumarhati ||

Translationअनुवाद

Know that what pervades all this is indestructible. No one can destroy what cannot perish.

जिससे यह सब व्याप्त है, उसे अविनाशी जानो। उस अविनाशी का नाश कोई नहीं कर सकता।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.18 · Krishna2.18 · श्रीकृष्ण

Gita 2.18गीता 2.18

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ | anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||

Translationअनुवाद

These bodies come to an end, but the soul within them is eternal, indestructible and beyond measure. So fight, Arjuna.

ये शरीर नश्वर कहे गए हैं, पर इनमें रहने वाली आत्मा नित्य, अविनाशी और अप्रमेय है। इसलिए हे भारत! युद्ध करो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.19 · Krishna2.19 · श्रीकृष्ण

Gita 2.19गीता 2.19

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||

Translationअनुवाद

One who thinks the soul kills, and one who thinks it is killed, both fail to understand. It neither kills nor is killed.

जो आत्मा को मारने वाला मानता है और जो इसे मरा हुआ मानता है, दोनों नहीं जानते। यह न मारती है, न मारी जाती है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.20 · Krishna2.20 · श्रीकृष्ण

Gita 2.20गीता 2.20

न जायते म्रियते वा कदाचि
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥

na jāyate mriyate vā kadāci nnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ | ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre ||

Translationअनुवाद

The soul is never born, nor does it ever die. It did not come into being and will not stop being. It is unborn, eternal, everlasting and ancient; it is not killed when the body is killed.

Read the full explanation →

यह आत्मा न कभी जन्म लेती है, न मरती है; न यह होकर फिर न होने वाली है। यह अजन्मा, नित्य, शाश्वत और पुरातन है; शरीर के मारे जाने पर भी नहीं मरती।

पूरी व्याख्या पढ़ें →

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.21 · Krishna2.21 · श्रीकृष्ण

Gita 2.21गीता 2.21

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam | kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||

Translationअनुवाद

Arjuna, how can someone who knows the soul to be indestructible, eternal, unborn and unchanging kill anyone, or make anyone kill?

हे पार्थ! जो आत्मा को अविनाशी, नित्य, अजन्मा और अव्यय जानता है, वह किसी को कैसे मारे या मरवाए?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.22 · Krishna2.22 · श्रीकृष्ण

Gita 2.22गीता 2.22

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi | tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā nyanyāni saṃyāti navāni dehī ||

Translationअनुवाद

Just as a person throws away worn-out clothes and puts on new ones, the soul leaves worn-out bodies and enters new ones.

जैसे मनुष्य पुराने वस्त्र छोड़कर नए वस्त्र पहनता है, वैसे ही आत्मा पुराने शरीर छोड़कर नए शरीर धारण करती है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.23 · Krishna2.23 · श्रीकृष्ण

Gita 2.23गीता 2.23

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||

Translationअनुवाद

Weapons cannot cut it, fire cannot burn it, water cannot wet it, and wind cannot dry it.

इसे शस्त्र काट नहीं सकते, आग जला नहीं सकती, जल भिगो नहीं सकता, और वायु सुखा नहीं सकती।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.24 · Krishna2.24 · श्रीकृष्ण

Gita 2.24गीता 2.24

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ||

Translationअनुवाद

It cannot be cut, burned, wetted or dried. It is eternal, everywhere, steady, unmoving and ever the same.

यह न कटती है, न जलती है, न भीगती है, न सूखती है। यह नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल और सनातन है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.25 · Krishna2.25 · श्रीकृष्ण

Gita 2.25गीता 2.25

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate | tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||

Translationअनुवाद

It is said to be invisible, beyond thought and unchanging. Knowing it to be so, you should not grieve.

यह अव्यक्त, अचिन्त्य और अविकारी कही जाती है। इसे ऐसा जानकर तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.26 · Krishna2.26 · श्रीकृष्ण

Gita 2.26गीता 2.26

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam | tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||

Translationअनुवाद

And even if you think the soul is born and dies again and again, still, strong-armed one, you should not grieve.

और यदि तुम इसे बार-बार जन्मने और मरने वाली मानो, तब भी हे महाबाहो! तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.27 · Krishna2.27 · श्रीकृष्ण

Gita 2.27गीता 2.27

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||

Translationअनुवाद

For death is certain for whoever is born, and birth is certain for whoever dies. So do not grieve over what cannot be avoided.

क्योंकि जो जन्मा है उसकी मृत्यु निश्चित है, और जो मरा है उसका जन्म निश्चित है। इसलिए जो टल नहीं सकता, उसके लिए शोक मत करो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.28 · Krishna2.28 · श्रीकृष्ण

Gita 2.28गीता 2.28

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata | avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||

Translationअनुवाद

Beings are unseen before birth, seen in between, and unseen again after death. What is there to grieve about, Arjuna?

हे भारत! प्राणी जन्म से पहले अप्रकट थे, बीच में प्रकट हैं, और मृत्यु के बाद फिर अप्रकट हो जाते हैं। इसमें शोक की क्या बात है?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.29 · Krishna2.29 · श्रीकृष्ण

Gita 2.29गीता 2.29

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥

āścaryavatpaśyati kaścidena māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ | āścaryavaccainamanyaḥ śrṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||

Translationअनुवाद

Some see the soul as a wonder, some speak of it as a wonder, some hear of it as a wonder; yet even after hearing, no one truly understands it.

कोई इसे आश्चर्य की तरह देखता है, कोई आश्चर्य की तरह इसका वर्णन करता है, कोई आश्चर्य की तरह सुनता है; और सुनकर भी कोई इसे ठीक से नहीं जानता।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.30 · Krishna2.30 · श्रीकृष्ण

Gita 2.30गीता 2.30

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata | tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||

Translationअनुवाद

The soul in every body can never be killed, Arjuna. So you should not grieve for any living being.

हे भारत! सबके शरीर में रहने वाली यह आत्मा सदा अवध्य है। इसलिए तुम्हें किसी भी प्राणी के लिए शोक नहीं करना चाहिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.31 · Krishna2.31 · श्रीकृष्ण

Gita 2.31गीता 2.31

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाछ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥

svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi | dharmyāddhi yuddhāchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate ||

Translationअनुवाद

And considering your own duty, you should not hesitate; for a warrior there is nothing better than a fight for what is right.

अपने धर्म को देखकर भी तुम्हें डगमगाना नहीं चाहिए; क्षत्रिय के लिए धर्मयुद्ध से बढ़कर कुछ नहीं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.32 · Krishna2.32 · श्रीकृष्ण

Gita 2.32गीता 2.32

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥

yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam | sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ||

Translationअनुवाद

Fortunate are the warriors, Arjuna, who get such a righteous battle, coming on its own like an open door to heaven.

हे पार्थ! वे क्षत्रिय भाग्यशाली हैं जिन्हें अपने-आप आया, स्वर्ग के खुले द्वार जैसा ऐसा धर्मयुद्ध मिलता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.33 · Krishna2.33 · श्रीकृष्ण

Gita 2.33गीता 2.33

अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥

atha caittvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi | tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ||

Translationअनुवाद

But if you refuse this righteous battle, you will abandon your duty and your honour, and you will do wrong.

पर यदि तुम यह धर्मयुद्ध नहीं करोगे, तो अपना धर्म और यश खोकर पाप के भागी बनोगे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.34 · Krishna2.34 · श्रीकृष्ण

Gita 2.34गीता 2.34

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥

akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām | saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate ||

Translationअनुवाद

People will talk of your disgrace forever, and for an honoured person, disgrace is worse than death.

लोग सदा तुम्हारी अपकीर्ति की चर्चा करेंगे, और सम्मानित व्यक्ति के लिए अपकीर्ति मृत्यु से भी बुरी है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.35 · Krishna2.35 · श्रीकृष्ण

Gita 2.35गीता 2.35

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥

bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ | yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam ||

Translationअनुवाद

The great warriors will think you ran from battle out of fear, and those who respected you will think little of you.

महारथी समझेंगे कि तुम डरकर युद्ध से भागे, और जो तुम्हारा बहुत सम्मान करते थे, उनकी नज़र में तुम छोटे हो जाओगे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.36 · Krishna2.36 · श्रीकृष्ण

Gita 2.36गीता 2.36

अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥

avācyavādāṃśca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ | nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||

Translationअनुवाद

Your enemies will say many hurtful things and mock your strength. What could be more painful than that?

तुम्हारे शत्रु तुम्हारी शक्ति की निन्दा करते हुए बहुत-सी न कहने योग्य बातें कहेंगे। इससे अधिक दुःख की बात क्या होगी?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.37 · Krishna2.37 · श्रीकृष्ण

Gita 2.37गीता 2.37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥

hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm | tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ||

Translationअनुवाद

If you are killed, you will reach heaven; if you win, you will enjoy the earth. So stand up, son of Kunti, determined to fight.

मारे गए तो स्वर्ग पाओगे; जीते तो पृथ्वी का राज्य भोगोगे। इसलिए हे कौन्तेय! युद्ध का निश्चय करके उठो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.38 · Krishna2.38 · श्रीकृष्ण

Gita 2.38गीता 2.38

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau | tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ||

Translationअनुवाद

Treat pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat as the same, and then get ready to fight. That way you will not do wrong.

सुख-दुःख, लाभ-हानि और जय-पराजय को समान समझकर युद्ध के लिए तैयार हो जाओ। ऐसा करने से तुम्हें पाप नहीं लगेगा।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.39 · Krishna2.39 · श्रीकृष्ण

Gita 2.39गीता 2.39

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु ।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥

eṣā te'bhihitā sāṃkhye buddhiryoge tvimāṃ śrṛṇu | buddhyāyukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ||

Translationअनुवाद

I have explained this to you through knowledge (Sankhya). Now hear it through the path of yoga; joined with this understanding you will break free from the bonds of action.

यह ज्ञान मैंने तुम्हें सांख्य की दृष्टि से बताया। अब इसे योग की दृष्टि से सुनो; इस बुद्धि से युक्त होकर तुम कर्म के बन्धन को तोड़ दोगे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.40 · Krishna2.40 · श्रीकृष्ण

Gita 2.40गीता 2.40

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥

nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate | svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||

Translationअनुवाद

On this path no effort is ever wasted and nothing goes against you. Even a little of this practice protects you from great fear.

इस मार्ग में किया गया प्रयास कभी व्यर्थ नहीं जाता और उलटा फल नहीं होता। इस धर्म का थोड़ा-सा पालन भी बड़े भय से बचाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.41 · Krishna2.41 · श्रीकृष्ण

Gita 2.41गीता 2.41

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥

vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana | bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām ||

Translationअनुवाद

On this path the determined mind is focused on one aim, Arjuna; the thoughts of the undecided are scattered in countless directions.

हे कुरुनन्दन! इस मार्ग में निश्चयात्मक बुद्धि एक ही होती है; अनिश्चयी लोगों की बुद्धि अनेक शाखाओं में बिखरी और अनन्त होती है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.42 · Krishna2.42 · श्रीकृष्ण

Gita 2.42गीता 2.42

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ | vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ||

Translationअनुवाद

Unwise people who delight in the literal words of the Vedas, saying "there is nothing more,"

जो अविवेकी लोग वेद के शब्दों में ही रमे रहते हैं और कहते हैं "इसके सिवा कुछ नहीं है",

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.43 · Krishna2.43 · श्रीकृष्ण

Gita 2.43गीता 2.43

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥

kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām | kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ||

Translationअनुवाद

full of desires and aiming for heaven, speak flowery words about rituals that promise rebirth, pleasure and power as rewards.

जो कामनाओं से भरे और स्वर्ग को ही लक्ष्य मानने वाले हैं, वे भोग और ऐश्वर्य देने वाले कर्मकाण्डों की लुभावनी बातें करते हैं, जिनका फल पुनर्जन्म है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.44 · Krishna2.44 · श्रीकृष्ण

Gita 2.44गीता 2.44

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām | vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||

Translationअनुवाद

Those attached to pleasure and power, whose minds are carried away by such talk, cannot develop a steady, focused mind.

जो भोग और ऐश्वर्य में आसक्त हैं और ऐसी बातों से जिनका मन बहक गया है, उनकी बुद्धि ध्यान में स्थिर नहीं हो पाती।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.45 · Krishna2.45 · श्रीकृष्ण

Gita 2.45गीता 2.45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna | nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān ||

Translationअनुवाद

The Vedas deal with the three gunas. Rise above the three gunas, Arjuna: be free from pairs of opposites, always steady, unconcerned with getting and keeping, and centred in the Self.

वेद तीन गुणों के विषयों का वर्णन करते हैं। हे अर्जुन! तुम तीनों गुणों से ऊपर उठो: द्वन्द्वों से मुक्त, सदा सत्त्व में स्थित, पाने और बचाने की चिन्ता से रहित, और आत्मा में स्थित।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.46 · Krishna2.46 · श्रीकृष्ण

Gita 2.46गीता 2.46

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥

yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodake | tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||

Translationअनुवाद

As much use as a small well has when water floods everywhere, that much use do all the Vedas have for a wise person who knows the truth.

जब चारों ओर जल भरा हो, तब छोटे कुएँ का जितना उपयोग है, सत्य को जानने वाले ज्ञानी के लिए सब वेदों का उतना ही उपयोग है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.47 · Krishna2.47 · श्रीकृष्ण

Gita 2.47गीता 2.47

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥

karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana | mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi ||

Translationअनुवाद

You have a right to your work, but never to its fruits. Do not make the result your motive, and do not become attached to doing nothing.

Read the full explanation →

तुम्हारा अधिकार केवल कर्म करने में है, उसके फलों में कभी नहीं। फल को कर्म का कारण मत बनाओ, और कर्म न करने में भी आसक्ति मत रखो।

पूरी व्याख्या पढ़ें →

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.48 · Krishna2.48 · श्रीकृष्ण

Gita 2.48गीता 2.48

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya | siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||

Translationअनुवाद

Steady in yoga, do your work, Arjuna, giving up attachment. Be the same in success and failure; this evenness is called yoga.

Read the full explanation →

हे धनंजय! आसक्ति छोड़कर, योग में स्थित होकर कर्म करो। सफलता और असफलता में समान रहो; यही समभाव योग कहलाता है।

पूरी व्याख्या पढ़ें →

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.49 · Krishna2.49 · श्रीकृष्ण

Gita 2.49गीता 2.49

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya | buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ||

Translationअनुवाद

Work done for selfish gain is far lower than work done with this wise, steady mind, Arjuna. Take refuge in this wisdom. Those who work only for results are to be pitied.

हे धनंजय! फल की इच्छा से किया गया कर्म इस समबुद्धि वाले कर्म से बहुत निम्न है। इस बुद्धि की शरण लो। फल के लिए ही कर्म करने वाले दया के पात्र हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.50 · Krishna2.50 · श्रीकृष्ण

Gita 2.50गीता 2.50

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥

buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte | tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||

Translationअनुवाद

One who has this wisdom lets go of both good and bad results here. So commit yourself to yoga: yoga is skill in action.

समबुद्धि वाला व्यक्ति यहीं अच्छे-बुरे दोनों फलों से मुक्त हो जाता है। इसलिए योग में लग जाओ: कर्म में कुशलता ही योग है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.51 · Krishna2.51 · श्रीकृष्ण

Gita 2.51गीता 2.51

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ | janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ||

Translationअनुवाद

The wise, joined with this understanding, give up the fruits of their actions, are freed from the cycle of birth, and reach a state beyond all sorrow.

समबुद्धि वाले ज्ञानी कर्म के फल को त्यागकर जन्म के बन्धन से मुक्त हो जाते हैं और दुःख से परे पद को पाते हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.52 · Krishna2.52 · श्रीकृष्ण

Gita 2.52गीता 2.52

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥

yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati | tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||

Translationअनुवाद

When your mind crosses the swamp of confusion, you will no longer care about what you have heard or what you are yet to hear.

जब तुम्हारी बुद्धि मोह के दलदल को पार कर लेगी, तब तुम सुनी हुई और सुनी जाने वाली बातों से उदासीन हो जाओगे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.53 · Krishna2.53 · श्रीकृष्ण

Gita 2.53गीता 2.53

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā | samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi ||

Translationअनुवाद

When your mind, now confused by so many opinions, becomes still and steady in meditation, then you will reach yoga.

अनेक बातें सुनकर विचलित हुई तुम्हारी बुद्धि जब ध्यान में अचल और स्थिर हो जाएगी, तब तुम योग को प्राप्त करोगे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.54 · Arjuna2.54 · अर्जुन

Gita 2.54गीता 2.54

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥

sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava | sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ||

Translationअनुवाद

Arjuna said: Keshava, what is a person of steady wisdom like, one who is settled in meditation? How does such a person speak, sit and walk?

अर्जुन बोले: हे केशव! स्थिर बुद्धि वाले, समाधि में स्थित व्यक्ति के क्या लक्षण हैं? वह कैसे बोलता है, कैसे बैठता है, कैसे चलता है?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.55 · Krishna2.55 · श्रीकृष्ण

Gita 2.55गीता 2.55

श्री भगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥

śrī bhagavānuvāca prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān | ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ||

Translationअनुवाद

The Lord said: When a person gives up all the desires of the mind, Arjuna, and is content in the Self alone, then that person is said to have steady wisdom.

श्रीभगवान् बोले: हे पार्थ! जब व्यक्ति मन की सब कामनाओं को त्याग देता है और आत्मा से आत्मा में ही सन्तुष्ट रहता है, तब वह स्थितप्रज्ञ कहलाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.56 · Krishna2.56 · श्रीकृष्ण

Gita 2.56गीता 2.56

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ | vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ||

Translationअनुवाद

One whose mind is not shaken by sorrow, who does not crave pleasures, and who is free from attachment, fear and anger, is called a sage of steady mind.

जिसका मन दुःख में विचलित नहीं होता, जिसे सुख की लालसा नहीं, और जो राग, भय और क्रोध से मुक्त है, वह स्थिर बुद्धि वाला मुनि कहलाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.57 · Krishna2.57 · श्रीकृष्ण

Gita 2.57गीता 2.57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham | nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||

Translationअनुवाद

One who is attached to nothing, who neither celebrates good things nor hates bad things that come, has steady wisdom.

जो किसी में आसक्त नहीं, जो अच्छा मिलने पर न प्रसन्न होता है और बुरा मिलने पर न द्वेष करता है, उसकी बुद्धि स्थिर है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.58 · Krishna2.58 · श्रीकृष्ण

Gita 2.58गीता 2.58

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||

Translationअनुवाद

When, like a tortoise drawing in its limbs, a person can fully withdraw the senses from their objects, that person's wisdom is steady.

जैसे कछुआ अपने अंगों को समेट लेता है, वैसे ही जो इन्द्रियों को विषयों से पूरी तरह हटा लेता है, उसकी बुद्धि स्थिर है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.59 · Krishna2.59 · श्रीकृष्ण

Gita 2.59गीता 2.59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ | rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||

Translationअनुवाद

When a person stops feeding the senses, the objects fall away, but the craving remains. Even the craving disappears once the Supreme is seen.

विषयों का सेवन न करने से विषय तो छूट जाते हैं, पर उनका रस (लालसा) बना रहता है। परमात्मा का दर्शन होने पर वह रस भी छूट जाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.60 · Krishna2.60 · श्रीकृष्ण

Gita 2.60गीता 2.60

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥

yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ | indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||

Translationअनुवाद

The restless senses, Arjuna, can forcefully carry away the mind even of a wise person who is trying hard.

हे कौन्तेय! चंचल इन्द्रियाँ प्रयत्न करने वाले बुद्धिमान व्यक्ति के मन को भी बलपूर्वक हर लेती हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.61 · Krishna2.61 · श्रीकृष्ण

Gita 2.61गीता 2.61

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ | vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||

Translationअनुवाद

Keeping all the senses in check, one should sit in yoga, with the mind on me. One whose senses are under control has steady wisdom.

सब इन्द्रियों को वश में करके, मुझमें मन लगाकर योग में बैठना चाहिए। जिसकी इन्द्रियाँ वश में हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.62 · Krishna2.62 · श्रीकृष्ण

Gita 2.62गीता 2.62

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥

dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate | saṅgāt saṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate ||

Translationअनुवाद

When a person keeps thinking about things, attachment to them grows; from attachment comes desire, and from desire comes anger.

विषयों का चिन्तन करने से उनमें आसक्ति होती है; आसक्ति से कामना होती है, और कामना से क्रोध उत्पन्न होता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.63 · Krishna2.63 · श्रीकृष्ण

Gita 2.63गीता 2.63

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥ | smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśātpraṇaśyati ||

Translationअनुवाद

From anger comes confusion; from confusion, loss of memory; from loss of memory, the ruin of good judgement; and when judgement is ruined, the person is lost.

क्रोध से मोह होता है; मोह से स्मृति भ्रमित होती है; स्मृति के भ्रम से बुद्धि का नाश होता है; और बुद्धि के नाश से व्यक्ति का पतन हो जाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.64 · Krishna2.64 · श्रीकृष्ण

Gita 2.64गीता 2.64

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥

rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran | ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ||

Translationअनुवाद

But a self-controlled person who moves among things with senses under control, free from liking and disliking, finds inner peace.

पर जो आत्म-संयमी व्यक्ति राग-द्वेष से मुक्त, वश में की हुई इन्द्रियों से विषयों के बीच रहता है, वह प्रसन्नता (शान्ति) पाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.65 · Krishna2.65 · श्रीकृष्ण

Gita 2.65गीता 2.65

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate | prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||

Translationअनुवाद

In that peace all sorrows come to an end, and the mind of a peaceful person soon becomes steady.

उस प्रसन्नता में सब दुःख मिट जाते हैं, और प्रसन्न चित्त वाले की बुद्धि शीघ्र ही स्थिर हो जाती है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.66 · Krishna2.66 · श्रीकृष्ण

Gita 2.66गीता 2.66

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā | na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham ||

Translationअनुवाद

One who is not disciplined has no wisdom and no deep focus. Without focus there is no peace, and without peace, how can there be happiness?

जो संयमी नहीं, उसमें न विवेक होता है, न भावना (ध्यान)। ध्यान के बिना शान्ति नहीं, और शान्ति के बिना सुख कैसे?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.67 · Krishna2.67 · श्रीकृष्ण

Gita 2.67गीता 2.67

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate | tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ||

Translationअनुवाद

When the mind follows the wandering senses, it carries away a person's judgement, just as the wind carries away a boat on the water.

जब मन भटकती इन्द्रियों के पीछे चलता है, तो वह बुद्धि को वैसे ही हर लेता है जैसे हवा जल में नाव को बहा ले जाती है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.68 · Krishna2.68 · श्रीकृष्ण

Gita 2.68गीता 2.68

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||

Translationअनुवाद

So, strong-armed one, a person whose senses are fully held back from their objects has steady wisdom.

इसलिए हे महाबाहो! जिसकी इन्द्रियाँ विषयों से पूरी तरह रोकी हुई हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.69 · Krishna2.69 · श्रीकृष्ण

Gita 2.69गीता 2.69

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī | yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||

Translationअनुवाद

What is night for all beings, the self-controlled sage is awake to; and what all beings are awake to is night for the sage who sees.

जो सब प्राणियों के लिए रात है, उसमें संयमी जागता है; और जिसमें सब प्राणी जागते हैं, वह ज्ञानी मुनि के लिए रात है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.70 · Krishna2.70 · श्रीकृष्ण

Gita 2.70गीता 2.70

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat | tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ||

Translationअनुवाद

Just as rivers pour into the ocean, which stays full and unmoved, so the person into whom all desires flow without disturbing them finds peace, not the one who chases desires.

जैसे नदियाँ भरे हुए, अचल समुद्र में समा जाती हैं और वह विचलित नहीं होता, वैसे ही जिसमें सब कामनाएँ बिना विकार के समा जाती हैं, वह शान्ति पाता है, कामनाओं के पीछे भागने वाला नहीं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.71 · Krishna2.71 · श्रीकृष्ण

Gita 2.71गीता 2.71

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ | nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāṃtimadhigacchati ||

Translationअनुवाद

One who gives up all desires and lives without longing, without the sense of "mine" and without ego, finds peace.

जो सब कामनाओं को छोड़कर, लालसा, ममता और अहंकार से रहित होकर जीता है, वह शान्ति पाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

2.72 · Krishna2.72 · श्रीकृष्ण

Gita 2.72गीता 2.72

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati | sthitvā'syāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati ||

Translationअनुवाद

This is the state of oneness with Brahman, Arjuna. Reaching it, one is never confused again. Settled in it even at the moment of death, one reaches the peace of Brahman.

हे पार्थ! यह ब्राह्मी स्थिति है। इसे पाकर व्यक्ति फिर मोहित नहीं होता। अन्तकाल में भी इसमें स्थित होकर वह ब्रह्मनिर्वाण (ब्रह्म की शान्ति) को प्राप्त करता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

← Chapter 1← अध्याय 1Chapter summaryअध्याय का सारChapter 3 →अध्याय 3 →

Sanskrit text from a public-domain edition; transliteration generated in IAST; meanings written for this site in simple language. Please report any errors.संस्कृत पाठ सार्वजनिक संस्करण से; उच्चारण IAST में; अर्थ इस साइट के लिए सरल भाषा में लिखे गए। कोई त्रुटि दिखे तो बताएँ।