श्रीमद्भगवद्गीता · अध्याय 3

Gita chapter 3: The Yoga of Actionगीता अध्याय 3: कर्म योग

All 43 verses of chapter 3, each with Sanskrit, pronunciation and a simple meaning.

अध्याय 3 के सभी 43 श्लोक, हर एक संस्कृत, उच्चारण और सरल अर्थ के साथ।

3

Chapter 3 · 43 versesअध्याय 3 · 43 श्लोक

The Yoga of Actionकर्म योग

Every verse of chapter 3, कर्मयोगः, with the Sanskrit, its pronunciation and a simple meaning in English and Hindi. Verses marked with a link are explained in depth on the main Gita page.

Verses 1–8: no one can avoid action; 9–16: work as yajna, the cycle of giving; 17–29: acting for the good of the world, as Krishna himself does; 30–35: offering action to God and following one's own nature; 36–43: desire and anger as the real enemy, and how to defeat them.

अध्याय 3, कर्मयोगः, का हर श्लोक: संस्कृत, उच्चारण और अंग्रेज़ी व हिन्दी में सरल अर्थ। जिन श्लोकों के साथ लिंक है, उनकी विस्तृत व्याख्या मुख्य गीता पृष्ठ पर है।

श्लोक 1–8: कर्म से कोई बच नहीं सकता; 9–16: यज्ञ-भाव से कर्म, देने-लेने का चक्र; 17–29: लोक-कल्याण के लिए कर्म, जैसे स्वयं श्रीकृष्ण करते हैं; 30–35: कर्म ईश्वर को अर्पित करना और अपने स्वभाव के अनुसार चलना; 36–43: काम और क्रोध ही असली शत्रु हैं, और उन्हें कैसे जीतें।

← Chapter 2← अध्याय 2Chapter summaryअध्याय का सारMore chapters are being added.और अध्याय जोड़े जा रहे हैं।

3.1 · Arjuna3.1 · अर्जुन

Gita 3.1गीता 3.1

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥

jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana | tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||

Translationअनुवाद

Arjuna said: Janardana, if you think knowledge is better than action, then why do you push me into this terrible action, Keshava?

अर्जुन बोले: हे जनार्दन! यदि आप ज्ञान को कर्म से श्रेष्ठ मानते हैं, तो हे केशव! मुझे इस भयंकर कर्म में क्यों लगाते हैं?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.2 · Arjuna3.2 · अर्जुन

Gita 3.2गीता 3.2

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्िचत्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥

vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me | tadekaṃ vada niśicatya yena śreyo'hamāpnuyām ||

Translationअनुवाद

Your words seem mixed and confuse my mind. Tell me clearly the one way by which I can reach the highest good.

आपके मिले-जुले से वचनों से मेरी बुद्धि भ्रमित हो रही है। मुझे निश्चित रूप से वह एक मार्ग बताइए जिससे मेरा कल्याण हो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.3 · Krishna3.3 · श्रीकृष्ण

Gita 3.3गीता 3.3

श्री भगवानुवाच
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥

śrī bhagavānuvāca loke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha | jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām ||

Translationअनुवाद

The Lord said: As I said before, there are two paths in this world: the path of knowledge for those who reflect, and the path of action for those who work.

श्रीभगवान् बोले: हे निष्पाप! जैसा मैंने पहले कहा, इस संसार में दो मार्ग हैं: चिन्तनशीलों के लिए ज्ञानयोग, और कर्मशीलों के लिए कर्मयोग।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.4 · Krishna3.4 · श्रीकृष्ण

Gita 3.4गीता 3.4

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥

na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute | na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ||

Translationअनुवाद

A person does not become free from action just by not starting any work, nor reach perfection just by giving things up.

कर्म आरम्भ न करने मात्र से कोई कर्म-बन्धन से मुक्त नहीं होता, और केवल त्याग से सिद्धि नहीं मिलती।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.5 · Krishna3.5 · श्रीकृष्ण

Gita 3.5गीता 3.5

न हि कश्िचत्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥

na hi kaśicatkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt | kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ||

Translationअनुवाद

No one can stay without acting even for a moment; everyone is made to act, whether they like it or not, by the qualities of nature.

कोई भी क्षण भर भी बिना कर्म किए नहीं रह सकता; प्रकृति के गुण सबसे विवश करके कर्म करवाते हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.6 · Krishna3.6 · श्रीकृष्ण

Gita 3.6गीता 3.6

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran | indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||

Translationअनुवाद

One who holds back the body from action but keeps thinking about pleasures in the mind is fooling himself and is called a hypocrite.

जो कर्मेन्द्रियों को रोककर मन से विषयों का चिन्तन करता रहता है, वह मूढ़ है और मिथ्याचारी (पाखण्डी) कहलाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.7 · Krishna3.7 · श्रीकृष्ण

Gita 3.7गीता 3.7

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna | karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate ||

Translationअनुवाद

But one who controls the senses with the mind and, without attachment, uses the body for selfless action, is far better, Arjuna.

पर हे अर्जुन! जो मन से इन्द्रियों को वश में करके, आसक्ति के बिना कर्मेन्द्रियों से कर्मयोग करता है, वह श्रेष्ठ है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.8 · Krishna3.8 · श्रीकृष्ण

Gita 3.8गीता 3.8

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥

niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ | śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ||

Translationअनुवाद

Do your duty, for action is better than inaction. Without action you could not even keep your body alive.

तुम अपना नियत कर्म करो, क्योंकि कर्म न करने से कर्म करना श्रेष्ठ है। कर्म के बिना तो शरीर का निर्वाह भी नहीं हो सकता।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.9 · Krishna3.9 · श्रीकृष्ण

Gita 3.9गीता 3.9

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसंगः समाचर ॥

yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ | tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṃgaḥ samācara ||

Translationअनुवाद

Action binds people, except action done as an offering (yajna). So, son of Kunti, work in that spirit, free from attachment.

यज्ञ (अर्पण) के लिए किए गए कर्म के अलावा अन्य कर्म मनुष्य को बाँधते हैं। इसलिए हे कौन्तेय! आसक्ति छोड़कर उसी भाव से कर्म करो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.10 · Krishna3.10 · श्रीकृष्ण

Gita 3.10गीता 3.10

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥

sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ | anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk ||

Translationअनुवाद

In the beginning, the Creator made beings along with yajna and said: "Through this you will flourish; let it give you all you wish for."

आरम्भ में प्रजापति ने यज्ञ के साथ प्रजा को रचकर कहा: "इससे तुम फलो-फूलो; यह तुम्हारी इच्छाएँ पूरी करने वाली कामधेनु हो।"

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.11 · Krishna3.11 · श्रीकृष्ण

Gita 3.11गीता 3.11

देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥

devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ | parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ||

Translationअनुवाद

Nourish the gods with this, and let the gods nourish you. Caring for each other, you will reach the highest good.

इससे तुम देवताओं को सन्तुष्ट करो, और देवता तुम्हें सन्तुष्ट करें। एक-दूसरे का ध्यान रखते हुए तुम परम कल्याण पाओगे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.12 · Krishna3.12 · श्रीकृष्ण

Gita 3.12गीता 3.12

इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥

iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ | tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ||

Translationअनुवाद

Pleased by yajna, the gods will give you what you need. One who enjoys their gifts without giving anything back is really a thief.

यज्ञ से प्रसन्न देवता तुम्हें इच्छित भोग देंगे। जो उनकी दी हुई वस्तुओं का भोग बिना कुछ लौटाए करता है, वह चोर ही है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.13 · Krishna3.13 · श्रीकृष्ण

Gita 3.13गीता 3.13

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥

yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ | bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt ||

Translationअनुवाद

Good people who eat what is left after offering are freed from all wrongs; but those who cook only for themselves are eating sin.

यज्ञ से बचा हुआ खाने वाले सज्जन सब पापों से मुक्त हो जाते हैं; पर जो केवल अपने लिए पकाते हैं, वे पाप ही खाते हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.14 · Krishna3.14 · श्रीकृष्ण

Gita 3.14गीता 3.14

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥

annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ | yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ||

Translationअनुवाद

Living beings come from food, food comes from rain, rain comes from yajna, and yajna comes from action.

प्राणी अन्न से उत्पन्न होते हैं, अन्न वर्षा से, वर्षा यज्ञ से, और यज्ञ कर्म से उत्पन्न होता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.15 · Krishna3.15 · श्रीकृष्ण

Gita 3.15गीता 3.15

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥

karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam | tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||

Translationअनुवाद

Know that action comes from the Veda, and the Veda comes from the Imperishable. So the all-pervading Brahman is always present in yajna.

कर्म को वेद से उत्पन्न जानो, और वेद को अविनाशी (परमात्मा) से। इसलिए सर्वव्यापी ब्रह्म सदा यज्ञ में स्थित है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.16 · Krishna3.16 · श्रीकृष्ण

Gita 3.16गीता 3.16

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ | aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati ||

Translationअनुवाद

One who does not keep this wheel turning, living selfishly and only for the senses, lives in vain, Arjuna.

हे पार्थ! जो इस प्रकार चलाए गए चक्र का पालन नहीं करता और इन्द्रियों में रमकर पापमय जीवन जीता है, वह व्यर्थ ही जीता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.17 · Krishna3.17 · श्रीकृष्ण

Gita 3.17गीता 3.17

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥

yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ | ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||

Translationअनुवाद

But one who delights in the Self, is satisfied in the Self and content in the Self alone, has nothing more that must be done.

पर जो आत्मा में ही रमता है, आत्मा में ही तृप्त और सन्तुष्ट है, उसके लिए कोई कर्तव्य शेष नहीं रहता।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.18 · Krishna3.18 · श्रीकृष्ण

Gita 3.18गीता 3.18

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्िचदर्थव्यपाश्रयः ॥

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | na cāsya sarvabhūteṣu kaśicadarthavyapāśrayaḥ ||

Translationअनुवाद

Such a person gains nothing by acting and loses nothing by not acting, and does not depend on anyone for anything.

ऐसे व्यक्ति का न कर्म करने से कोई प्रयोजन है, न न करने से; और वह किसी प्राणी पर किसी बात के लिए निर्भर नहीं रहता।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.19 · Krishna3.19 · श्रीकृष्ण

Gita 3.19गीता 3.19

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara | asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ ||

Translationअनुवाद

So always do the work that needs to be done, without attachment. By working without attachment, a person reaches the Supreme.

इसलिए आसक्ति छोड़कर सदा करने योग्य कर्म करते रहो। आसक्ति के बिना कर्म करने से मनुष्य परमात्मा को पाता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.20 · Krishna3.20 · श्रीकृष्ण

Gita 3.20गीता 3.20

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥

karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ | lokasaṃgrahamevāpi saṃpaśyankartumarhasi ||

Translationअनुवाद

King Janaka and others reached perfection through action. You too should act, if only for the good of the world.

जनक आदि ने कर्म से ही सिद्धि पाई। लोक-कल्याण (लोकसंग्रह) को देखते हुए भी तुम्हें कर्म करना चाहिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.21 · Krishna3.21 · श्रीकृष्ण

Gita 3.21गीता 3.21

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥

yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ | sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate ||

Translationअनुवाद

Whatever a great person does, others follow. Whatever standard they set, the world goes by it.

Read the full explanation →

श्रेष्ठ पुरुष जैसा आचरण करता है, अन्य लोग भी वैसा ही करते हैं। वह जो मानक बनाता है, संसार उसी पर चलता है।

पूरी व्याख्या पढ़ें →

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.22 · Krishna3.22 · श्रीकृष्ण

Gita 3.22गीता 3.22

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥

na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana | nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||

Translationअनुवाद

Arjuna, there is nothing in the three worlds that I have to do, and nothing I lack or need to gain; yet I keep working.

हे पार्थ! तीनों लोकों में मेरे लिए कुछ भी करना शेष नहीं, न कुछ पाना बाकी है; फिर भी मैं कर्म में लगा रहता हूँ।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.23 · Krishna3.23 · श्रीकृष्ण

Gita 3.23गीता 3.23

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||

Translationअनुवाद

For if I ever stopped working tirelessly, people everywhere would follow my example.

क्योंकि यदि मैं सावधानी से कर्म न करूँ, तो लोग हर प्रकार से मेरे ही मार्ग पर चलेंगे।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.24 · Krishna3.24 · श्रीकृष्ण

Gita 3.24गीता 3.24

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥

utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham | saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ ||

Translationअनुवाद

If I did not act, these worlds would fall apart; I would cause confusion and ruin all these beings.

यदि मैं कर्म न करूँ, तो ये लोक नष्ट हो जाएँ; मैं अव्यवस्था का कारण बनूँ और इन प्रजाओं का नाश करूँ।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.25 · Krishna3.25 · श्रीकृष्ण

Gita 3.25गीता 3.25

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्िचकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥

saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata | kuryādvidvāṃstathāsaktaśicakīrṣurlokasaṃgraham ||

Translationअनुवाद

As the ignorant work with attachment, Arjuna, so should the wise work without attachment, wishing for the good of the world.

हे भारत! जैसे अज्ञानी आसक्त होकर कर्म करते हैं, वैसे ही ज्ञानी को लोक-कल्याण की इच्छा से, आसक्ति के बिना कर्म करना चाहिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.26 · Krishna3.26 · श्रीकृष्ण

Gita 3.26गीता 3.26

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥

na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām | joṣayetsarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran ||

Translationअनुवाद

The wise should not unsettle people who are attached to their work. Instead, working steadily themselves, they should inspire others to do their work well.

ज्ञानी को कर्म में आसक्त अज्ञानियों की बुद्धि में भ्रम नहीं डालना चाहिए; बल्कि स्वयं योग से कर्म करते हुए उन्हें भी कर्म में लगाना चाहिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.27 · Krishna3.27 · श्रीकृष्ण

Gita 3.27गीता 3.27

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥

prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ | ahaṅkāravimūḍhātmā kartā'hamiti manyate ||

Translationअनुवाद

All actions are carried out by the qualities of nature, but a person confused by ego thinks, "I am the doer."

सब कर्म प्रकृति के गुणों द्वारा होते हैं, पर अहंकार से मोहित व्यक्ति सोचता है, "मैं कर्ता हूँ।"

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.28 · Krishna3.28 · श्रीकृष्ण

Gita 3.28गीता 3.28

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥

tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ | guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ||

Translationअनुवाद

But one who knows the truth about the gunas and their work, strong-armed one, sees that "the gunas are acting on the gunas" and does not get attached.

पर हे महाबाहो! जो गुणों और कर्मों के विभाग का तत्त्व जानता है, वह समझता है कि "गुण ही गुणों में बरत रहे हैं" और आसक्त नहीं होता।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.29 · Krishna3.29 · श्रीकृष्ण

Gita 3.29गीता 3.29

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥

prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu | tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet ||

Translationअनुवाद

People confused by nature's qualities become attached to their workings. Those who understand fully should not unsettle those who understand only in part.

प्रकृति के गुणों से मोहित लोग गुणों के कर्मों में आसक्त रहते हैं। पूर्ण ज्ञानी को अधूरी समझ वाले मन्दबुद्धि लोगों को विचलित नहीं करना चाहिए।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.30 · Krishna3.30 · श्रीकृष्ण

Gita 3.30गीता 3.30

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥

mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā | nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ||

Translationअनुवाद

Offering all your actions to me, with your mind on the Self, free from desire and from "mine," fight without the fever of grief.

सब कर्म मुझे अर्पित करके, मन को आत्मा में लगाकर, कामना और ममता से रहित होकर, शोक-रूपी ज्वर को छोड़कर युद्ध करो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.31 · Krishna3.31 · श्रीकृष्ण

Gita 3.31गीता 3.31

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥

ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ | śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ ||

Translationअनुवाद

Those who always follow this teaching of mine with faith, without finding fault, are also freed from the bonds of action.

जो लोग श्रद्धा के साथ, दोष न निकालते हुए, सदा मेरे इस मत का पालन करते हैं, वे भी कर्मों से मुक्त हो जाते हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.32 · Krishna3.32 · श्रीकृष्ण

Gita 3.32गीता 3.32

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥

ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam | sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ ||

Translationअनुवाद

But those who find fault with my teaching and do not follow it are confused about all knowledge; know them to be lost and without understanding.

पर जो मेरे इस मत में दोष निकालकर इसका पालन नहीं करते, उन्हें सब ज्ञान में मोहित, विवेकहीन और नष्ट हुआ जानो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.33 · Krishna3.33 · श्रीकृष्ण

Gita 3.33गीता 3.33

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥

sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi | prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ||

Translationअनुवाद

Even the wise act according to their own nature. All beings follow their nature; what can forcing it achieve?

ज्ञानी भी अपने स्वभाव के अनुसार ही चेष्टा करता है। सब प्राणी अपनी प्रकृति के अनुसार चलते हैं; हठ से दबाने से क्या होगा?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.34 · Krishna3.34 · श्रीकृष्ण

Gita 3.34गीता 3.34

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau | tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau ||

Translationअनुवाद

Liking and disliking for the things of the senses are natural; but do not fall under their control, for they are obstacles on your path.

इन्द्रियों के विषयों में राग और द्वेष स्वाभाविक रूप से रहते हैं; पर उनके वश में मत होओ, क्योंकि वे कल्याण के मार्ग के शत्रु हैं।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.35 · Krishna3.35 · श्रीकृष्ण

Gita 3.35गीता 3.35

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt | svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ ||

Translationअनुवाद

Better is your own duty, even done imperfectly, than someone else's duty done well. Better to die doing your own duty; another's duty is full of danger.

Read the full explanation →

अपना धर्म, भले ही गुणरहित हो, दूसरे के अच्छी तरह निभाए धर्म से श्रेष्ठ है। अपने धर्म में मरना भी कल्याणकारी है; दूसरे का धर्म भय देने वाला है।

पूरी व्याख्या पढ़ें →

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.36 · Arjuna3.36 · अर्जुन

Gita 3.36गीता 3.36

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥

atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ | anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ ||

Translationअनुवाद

Arjuna said: Then what drives a person to do wrong, Krishna, even against their will, as if forced?

अर्जुन बोले: हे वार्ष्णेय! तो फिर मनुष्य न चाहते हुए भी, मानो बलपूर्वक प्रेरित होकर, पाप क्यों करता है?

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.37 · Krishna3.37 · श्रीकृष्ण

Gita 3.37गीता 3.37

श्री भगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥

śrī bhagavānuvāca kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ | mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam ||

Translationअनुवाद

The Lord said: It is desire, and it is anger, born of rajas. It can never be satisfied and leads to great wrong. Know it as the enemy here.

श्रीभगवान् बोले: यह काम है, यही क्रोध है, जो रजोगुण से उत्पन्न होता है। यह कभी तृप्त नहीं होता और महापापी है। इसे ही यहाँ शत्रु जानो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.38 · Krishna3.38 · श्रीकृष्ण

Gita 3.38गीता 3.38

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥

dhūmenāvriyate vahniryathā''darśo malena ca | yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam ||

Translationअनुवाद

As fire is covered by smoke, a mirror by dust, and an unborn child by the womb, so is knowledge covered by desire.

जैसे धुएँ से अग्नि, धूल से दर्पण और गर्भ-झिल्ली से गर्भ ढका रहता है, वैसे ही कामना से ज्ञान ढका रहता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.39 · Krishna3.39 · श्रीकृष्ण

Gita 3.39गीता 3.39

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥

āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā | kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca ||

Translationअनुवाद

Knowledge is covered by this constant enemy of the wise, desire, which burns like a fire that is never satisfied, Arjuna.

हे कौन्तेय! ज्ञानियों के इस नित्य शत्रु, कामना-रूपी कभी तृप्त न होने वाली आग से ज्ञान ढका रहता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.40 · Krishna3.40 · श्रीकृष्ण

Gita 3.40गीता 3.40

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥

indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate | etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam ||

Translationअनुवाद

The senses, the mind and the intellect are where desire lives. Through them it hides knowledge and confuses the soul.

इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि इसके निवास-स्थान कहे जाते हैं। इनके द्वारा यह ज्ञान को ढककर जीवात्मा को मोहित करता है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.41 · Krishna3.41 · श्रीकृष्ण

Gita 3.41गीता 3.41

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥

tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha | pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam ||

Translationअनुवाद

So, best of the Bharatas, first bring your senses under control, and then destroy this troublemaker that ruins knowledge and wisdom.

इसलिए हे भरतश्रेष्ठ! पहले इन्द्रियों को वश में करो, फिर ज्ञान और विज्ञान का नाश करने वाले इस पापी को मार डालो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.42 · Krishna3.42 · श्रीकृष्ण

Gita 3.42गीता 3.42

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥

indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ | manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ ||

Translationअनुवाद

The senses are said to be higher than the body; higher than the senses is the mind; higher than the mind is the intellect; and higher than the intellect is the Self.

इन्द्रियाँ (शरीर से) श्रेष्ठ कही जाती हैं; इन्द्रियों से श्रेष्ठ मन है; मन से श्रेष्ठ बुद्धि है; और बुद्धि से भी श्रेष्ठ वह (आत्मा) है।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

3.43 · Krishna3.43 · श्रीकृष्ण

Gita 3.43गीता 3.43

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥

evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā | jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam ||

Translationअनुवाद

Knowing the Self to be higher than the intellect, and steadying the mind by the Self, strong-armed one, defeat this enemy called desire, so hard to conquer.

इस प्रकार आत्मा को बुद्धि से श्रेष्ठ जानकर, आत्मा द्वारा मन को स्थिर करके, हे महाबाहो! इस कठिनता से जीते जाने वाले कामना-रूपी शत्रु को जीतो।

▶ Listen to recitations▶ पाठ सुनें

← Chapter 2← अध्याय 2Chapter summaryअध्याय का सारMore chapters are being added.और अध्याय जोड़े जा रहे हैं।

Sanskrit text from a public-domain edition; transliteration generated in IAST; meanings written for this site in simple language. Please report any errors.संस्कृत पाठ सार्वजनिक संस्करण से; उच्चारण IAST में; अर्थ इस साइट के लिए सरल भाषा में लिखे गए। कोई त्रुटि दिखे तो बताएँ।